Türkiye’de iki ceylan türü bulunmaktadır; Dağ ceylanı (Gazella Gazella) ve Kum ceylanı (Gazella Marica). Her iki ceylan türüde IUCN kriterlerine göre kırmızı listede bulunan soyu tükenme riski ile karşı karşıyadır. Gazella Gazella türü Suriye sınırına yakın Hatay, Kırıkhan-İncirli bölgesinde, Gazella Marica türü Şanlıurfa çevresinde yayılış göstermektedir.
Gazella Gazella (Dağ Ceylanı)
Bu hayvanın boyu 100–120 cm, ağırlığı ise 15–30 kg arasında değişir ve Orta Doğu’da bozkır iklimin hâkim olduğu yükseltili alanlarda yaşar. Ortalama 8-10 sene ömrü olan dağ ceylanı, senede bir kez doğum yapar. Bu hayvan, mükemmel bir koşucudur ve hızını saatte 80 km’ye kadar çıkarabilir. Tehlike hissettiğinde tiz bir ses çıkararak kaçar ve 2,5 metreye kadar sıçrayabilir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Ürdün ve İsrail’de de yaşayan türün en kuzeydeki dağılımı Türkiye’dedir. Türkiye’de sadece Hatay Kırıkhan yöresinde çok küçük miktarda dağ ceylanı popülasyonu bulunmakta ve Kırıkhan ilçesi kırsalında kurulan Hatay Dağ Ceylanı Üretim Merkezi’nde korunmaktadır. Türkiye’de 2009 yılında 150 birey olarak tespit edilen sayıları, 2024 yılında 1500 bireye ulaşmıştır.
Dünyadaki popülasyonlarının 3 bin civarında olduğu tahmin edilmektedir ve bu popülasyon azalma eğilimindedir. Ceylanlar özellikle tarım alanlarına yakın olan tepelik dağlık bölgeleri yaşam alanları olarak tercih ederler. Besinleri kış aylarında ot ağırlıklı, yaz aylarında ise çalı ve yaprak ağırlıklıdır. Dişilerinki daha kısa ve cılız olmak üzere her iki cinsinde boynuzları vardır. Oldukça çevik (80 km hıza çıkabilmektedirler) kabul edilebilecek bu hayvanların görme, işitme ve koku alma duyuları da son derece keskindir. Tüm otoburlarda olduğu gibi geniş bir görüş açısına sahiptirler. Renkleri doğa ile uyumlu kahverengi, karın bölgesi ise beyazdır.
Yılda bir kere mayıs-haziran aylarında genellikle tek yavru doğururlar ve gebelik süreleri yaklaşık altı ay kadar sürmektedir. Yavrular üç aylık olduklarında sütten kesilirler. Ortalama ömürleri 8-12 yıldır. Susuzluğa oldukça dayanıklıdırlar. Mevsimine göre erkek, dişi ve genç bireyler olarak ayrı küçük gruplar halinde yaşamlarını sürdürmektedirler. Ceylanlar yöre halkı tarafından kutsal sayılmakta ve bir anlamda da korunmaktadır. Vatandaşlar, ceylanı kutsal kabul ediyor ve öldürmeleri halinde başlarına kötü şeyler geleceğine inanıyorlar.
2013 yılında 13 hektarlık bir alanda Dağ Ceylanı Üretim İstasyonu kurulmuştur ve günümüz itibarı ile istasyonda 39 hayvan bulunmaktadır. Yine Hatay-Kırıkhan’da 25 Aralık 2019 tarihinde 13.288 hektarlık alan tür için “Hatay Dağ Ceylanı Yaban Hayatı Geliştirme Sahası” olarak ilan edilmiştir.
Gazella Marica (Kum Ceylanı)
Yakın zamana kadar Gazella Marica, Guatrlı Ceylanın (Gazella Subgutturosa) bir alt türü olarak kabul ediliyordu. 2010 yılında yapılan bir genetik çalışma, bunun ayrı bir soy olduğunu ortaya koydu ve artık ayrı bir tür olarak kabul ediliyor.
Gazella Marica ceylanlarının 1960’lı yıllarda Suruç’ tan Cizre’ye kadar olan alanda 500-1.000 başlık sürüler halinde dolaştığı bilinmektedir. Usulsüz avlanma ve ticari amaçla ceylanların yavrulama döneminde yavruların araziden toplanarak satılması nedeniyle neslinin büyük ölçüde azaldığı yetkililerin dikkatini çekmiştir. Bunun üzerine 1968 yılında ceylanlar hakkında bilgi toplamak amacıyla ilk resmi çalışmalar yapılmıştır. 1977 yılında sayılarının 23 bireye kadar düştüğü tespiti yapıldıktan sonra Orman Bakanlığı Milli Parklar ve Avcılık Genel Müdürlüğünce koruma projesi geliştirilerek 26 hektar açık arazi çitle çevrilmiş, halk elinde bulunan ceylanlar parayla satın alınarak ceylan üretim istasyonu faaliyete geçirilmiştir. Ceylan yetiştirme ve üretme çalışmaları 1982 yılına kadar Orman Bakanlığı Milli Parklar ve Avcılık Genel Müdürlüğünce yürütülmüştür. 29.04.1982 tarihinde bir protokol ile ceylan yetiştirme ve üretim istasyonu TİGEM’e (Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü) devredilmiştir. TİGEM’e devredildikten sonra üretime aynı yerde devam edilmiş olup, sayıları da yıldan yıla hızla artmıştır. Günümüz itibariyle TİGEM bünyesinde 950 birey ceylan bulunmaktadır.
Bu ceylanlar çok ürkek ve çevik hızlı kaçabilen hareketli, hassas ve çok iyi koku alabilen bir yapıya sahiptir. Herhangi bir tehlike anında birkaç saniyede 100km/h hıza ulaşabilmekte ve koşabilmektedir. Koşmaya başladığı zaman önüne gelen hiçbir şeyi görmez ve süratle koşmaya devam ederler. Ceylanların yaşama süresi 8-12 yıl kadardır
Genel olarak dişiler 1,5 yaşında kızgınlık göstermekle birlikte bazen 7-8 aylık dişilerde kızgınlık göstermekte ve koça gelmektedirler. Kızgınlık genel olarak Aralık ayı içinde olmakla birlikte, 15 Kasım-15 Ocak tarihleri arasında görülmektedir. Kızgınlığın başladığı ilk günlerden itibaren erkeklerde kıyasıya bir yarış, kavga başlar. Nihayet erkeklerin bu kavgasından sonra bir erkek galip gelir ve sürünün reisi olur. Sesiyle bunu belli eder ve diğer erkekleri hep kovar. Ceylanların gebelik süresi koyun ve keçilerde olduğu gibi 5 aydır. Anne adayları doğuma iki ay kala sakinleşir, ağırlaşır ve mahmurlaşır. Hareket etmek istemezler. Kendilerine yaklaşıldığında sadece gözleri ile takip ederler. Tehlike anında ise hafif hareketle uzaklaşırlar. İkizlik oranı % 30-40 kadardır. Doğumda, ana ceylan yavrusuna çok düşkündür. Doğumda yavrular ilk 3-4 gün hiç kaçmazlar, mümkün olduğu kadarda anne yavrusunun yanından ayrılmaz. Bu dönemde yavruya yaklaşıldığında anne etrafta dolaşıp takip eder. Yavruya 3-4 günlük dönemde dokunulması durumunda ise anne yavruyu terk edip bir daha emzirmeyebilir. Bu durumda yavru genelde ölür çünkü anneye muhtaçtır. Yavrular bir haftalık olduğu zaman ise yakalamak oldukça güçtür. 15-20 günlük yavrular ise artık annelerinin yanında dolaşır, ağır ağır yeme alışırlar. Yavruları emzirme süresi 3-4 aydır. TİGEM Ceylanpınar Tarım İşletmesinde damızlık satışı yapılmaktadır. Satışlar genelde 15 Temmuz-15 Ekim tarihleri arasında yapılmaktadır
