Ülkemiz biyoçeşitlilik bakımından eşine az rastlanır bir zenginliğe sahiptir. Bu gen kaynaklarından bazıları endemik türler olmakla birlikte, bazıları kültürel, ticari, askeri vb. etkileşimler sonucu dış coğrafyalardan Anadolu’ya getirilmiştir. Bazı türlerde yerel olmamakla birlikte dışarıdan getirilen türlerle yerli türlerin melezlenmesi ve selekte edilmesiyle ortaya çıkmış kendine özgü yeni morfolojik özellikler gösteren fenotipler olarak ortaya çıkmıştır. Ülkemizin sahip olduğu bu biyolojik zenginlik aynı zamanda geçmiş kuşaklarca bize kadar taşınmış bir biyolojik miras niteliğine de sahiptir. Maalesef ki günümüzde birçok yerli gen kaynağı nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalmış bulunmaktadır. Bazı hobici üretici guruplarının örgütlenmesiyle birçok türe sahip çıkılmaya çalışılmakta, koruma, geliştirme, araştırma ve tanıtma başlıklarında sürdürülen faaliyetlerle bu türlere sahip çıkılmaya çalışılmaktadır. İşte bu yazımızda sizlere ülkemizin tek süs köpeği cinsi diyebileceğimiz Tonya Finosunu tanıtmak istiyoruz.
Tonya Finosu ülkemizin Doğu Karadeniz Bölgesinde özellikle Trabzon’un Tonya ilçesi ve yakın lokasyonlarında en az 100 yıldır beslendiğine dair kanıtlar bulunan bir tür olarak bilinmektedir. 1938 yılına tarihlenen Trabzon Soğuksu Yeni Köşk’te çekilmiş Hasan Tahsin Bey ve ailesine ait aile fotoğrafında çok net bir şekilde bir Tonya finosu görülmektedir. Söz konusu fotoğraf; Tonya Finosu’nun yöredeki varlığına yönelik en az 83 yıl öncesine dayanan bir kanıt niteliği taşımakla birlikte, Fotoğrafta çok net şekilde görülen Tonya Finosu’nun bugün kü elimizdeki hayvanlarla fenotip olarak birebir benzerlik gösterdiği de önemli bir ayrıntı olarak göze çarpmaktadır. Irkın uzun süredir ihmal edilmesi sonucu tür yok olma tehlikesi içine girmiş ve son zamanlarda yapılan çalışmalarla kurtarılmaya çalışılmaktadır.
Genel Özellikleri
Tonya Finosu; iyi bir dost ve çocuklar için mükemmel bir arkadaştır. Ait olduğu lokasyonun coğrafi şartlarından dolayı soğuğa ve yağışa dayanıklı bir türdür. Çok yüksek bir koruma içgüdüsüne sahiptir. Bu özelliğinden dolayı yaşadığı bölgeyi ve canlıları korumakta kullanılır. Kanatlı hayvanlarla arası çok iyidir. Bu nedenle kanatlı yetiştiriciliği camiasının ilgisini çekmekte ve bekçilik amacıyla beslenmektedir. İnsanlarla son derece uyumlu, zeki ve çiftlik hayvanlarına karşı son derece bağlı, sabırlı ve toleransı yüksektir. Oyuncudur, enerjisi yüksektir.
Karakter
Korumakta görevli olduğu alan ya da canlıların çevresindeki tehlike arz edecek her şeye karşı havlayarak tepki verir. Koku alma yeteneği çok yüksek, kemirgenlere karşı çok iyi bir avcıdır ve sahipleri için bir alarm görevi görür. Çocuklarla arası çok iyidir ve oyun oynamayı çok seven bir köpektir.
Fiziksel Özellikleri
Küçük ırk olarak adlandıra bileceğimiz bir köpek cinsidir. Son derece enerjik ve atletik bir köpektir. Kulakları diktir. Sadece beyaz renklidirler. Spitz grubu köpeklere benzeseler de, tamamen kendine has bir köpek ırkıdır. Tüy uzunluğu mevsime bağlı olarak değişmektedir. Mutlaka Tüy bakımı isteyen bir ırktır. Kuyruk yapısı simit kuyruk olarak adlandırdığımız şekildedir. Göz rengi açık sarı ile ela arasında olabilir.
Ağırlık Erkek; 10-12 kg – Dişi; 9-11 kg arasındadır Boy Erkek; 30-32 cm – Dişi; 28-30 cm arasındadır. Kulak Yapısı Kulakları dik ve küçüktür. Renk ve Tüy Yapısı Bol tüylü, göğüs kafesi yeleli bir tüy yapısı vardır. Sadece beyaz renkte olurlar. 
Trabzon Tonya Finosu Derneği
Tonya Finosunun zaman içerisinde yaşanılan ihmaller sonucu sayısı çok azalmış ve nesli tükenme tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştır. 2017 yılında bu işe gönül vermiş bazı yetiştiricilerin bir araya gelmesiyle Trabzon Tonya Finosu Derneği kurulmuştur. Böylelikle dernek marifetiyle ırkın özelliklerinin korunması ve neslinin devam ettirilmesi için çalışmalar başlatılmıştır. Dünya Köpek Irkları Federasyonuna resmi bir ırk olarak kazandırılması için çalışmalar yürütülmekte olup, yetiştiricilerin bilinç ve farkındalık düzeylerini arttırıcı etkinlikler düzenlenmektedir. Dernek; Trabzon Beşikdüzü’nde bir çiftlik kurarak Dernek Başkanı Eren Aydın’ın önderliğinde doğru eşlemelerle üretim çalışmaları yapılarak ileriki kuşaklara Tonya Finosunu aktarmak için çalışmalarda bulunmakta. Tonya Finosunun 2020 yılında Türk Patent Enstitüsü’nden marka tescili alınmıştır. Trabzon Tonya Finosu Derneği’ne aşağıdaki sosyal medya adresleri üzerinden ulaşılabilmektedir.
Web : tonyafinosu.com
İnstagram: @tonyafinosu
Facebook: @trabzonTonyafinosu
